Το Arado Ar 196 της Ηρακλειάς (Κυκλάδες)

Το Arado Ar 196της Ηρακλειάς (Κυκλάδες)

Τον Αύγουστο του 2026 ο Κώστας Μυλωνάκης, μέλος της καταδυτικής ομάδας του Αντώνη Γράφα, επισκέφθηκε το ναυάγιο ενός γερμανικού αεροσκάφους τύπου Arado 196 A3, το οποίο βρίσκεται βυθισμένο στον κόλπο «Αλιμιά», της νήσου Ηρακλειάς, στις Μικρές Κυκλάδες. Αν και από το συγκεκριμένο αεροσκάφος έχει εναπομείνει μόνο η άτρακτος και ο κινητήρας του, αποτελεί ωστόσο, ως εύρημα, ένα σημαντικό ιστορικό τεκμήριο, το οποίο αναδεικνύει την πολεμική δραστηριότητα και τις μάχες που δόθηκαν για τον έλεγχο του Αιγαίου το φθινόπωρο του 1943, αμέσως μετά τη συνθηκολόγηση των ιταλικών δυνάμεων υπό τον στρατηγό Pietro Badoglio.
Πρόκειται για ένα αεροσκάφος, το οποίο, μέσα από την ιστορική έρευνα, αναδείχτηκε ως το Arado Ar 196 A3 της 1./A.Gr. 126 (1. Staffel der Aufklärungsgruppe 126), της Luftwaffe, με τα πλευρικά διακριτικά D1 + EH και τον αριθμό παραγωγής (Werknummer) 0185. Το συγκεκριμένο Arado, με πιλότο τον Unteroffizier Fritz Schaar και ασυρματιστή τον Unteroffizier Herbert Schneider, καταρρίφθηκε, σύμφωνα με τις λίστες απωλειών του Quartiermeister VI, τη 17.09.1943, έξι περίπου χιλιόμετρα βορειοανατολικά της νήσου Ίου από συμμαχικά αεροσκάφη του 252 Squadron RAF.
Σύμφωνα με την έρευνα που πραγματοποίησε ο ερευνητής Μανώλης Μπαρδάνης, το έτος 1982 το ναυάγιο του αεροσκάφους μπλέχτηκε τυχαία στα δίχτυα του αλιευτικού ΡΟΒΙΝΣΩΝ Ν.Π. 1377, το οποίο με καπετάνιο τον Σαράντη Οικονόμου, από τη Νάξο, αλίευε σε βάθος 90 μέτρων βορειοανατολικά της Ίου. Με σκοπό την απεμπλοκή των αλιευτικών εργαλείων από το αεροσκάφος, το ΡΟΒΙΝΣΩΝ κατέπλευσε στον κόλπο Αλιμνιά της Ηρακλειάς όπου με τη βοήθεια ενός ακόμα αλιευτικού σκάφους κατάφερε να απεμπλακεί από το ναυάγιο. Το Arado 196 βρίσκεται από τότε παρατημένο στον κόλπο των Αλιμνίων σε βάθος 11 μέτρων.

Τεχνικά χαρακτηριστικά του AradoAr 196

Το αεροσκάφος Arado τύπου Ar 196, ήταν ένα μονοκινητήριο γερμανικό υδροπλάνο πολλαπλής χρήσης, το οποίο χρησιμοποιήθηκε ευρέως σε όλα τα μέτωπα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Εντάχθηκε στη Luftwaffe τον Οκτώβριο του 1938 και έδρασε μέχρι το τέλος του πολέμου. Μεταπολεμικά χρησιμοποιήθηκε από τις πολεμικές αεροπορίες διαφόρων χωρών, όπως της Ρουμανίας και της Ε.Σ.Σ.Δ., μέχρι και τα μέσα της δεκαετίας του ΄50. Στον ελλαδικό χώρο χρησιμοποιήθηκε κατά τη διάρκεια του πολέμου, από τη Luftwaffe, κυρίως ως αναγνωριστικό και συνοδευτικό νηοπομπών. Τα γενικότερα ενδεικτικά τεχνικά χαρακτηριστικά του αεροσκάφους ήταν:

Τύπος: Aεροσκάφος γενικής χρήσης
Κατασκευαστής: Arado Flugzeugwerke GmbH
Μήκος: 11 μέτρα
Εκπέτασμα (μήκος από την άκρη του αριστερού έως την άκρη του δεξιού πτερυγίου): 12,47 μέτρα
Ύψος: 4,42 μέτρα
Επιφάνεια πτερύγων: 28,40 τετραγωνικά μέτρα
Βάρος (άδειο): 2.090 κιλά
Μέγιστο βάρος απογείωσης: 3.720 κιλά
Κινητήρας: Ένας 132 KSternmotor
Ισχύς: 960 PS (716 kW)
Μέγιστη ταχύτητα: 309 χιλιόμετρα την ώρα
Αυτονομία: 1.072 χιλιόμετρα
Μέγιστο ύψος: 7.010 μέτρα
Πλήρωμα: 2 άτομα
Ενδεικτικός οπλισμός: Δυο πυροβόλα των 20 χιλιοστών, δυο πολυβόλατων 7,9 χιλιοστών και δυο βόμβες των 50 κιλών έκαστη.

Ιστορική έρευνα

Η ιστορική αρχειακή έρευναέδειξε ότι πρόκειται σαφέστατα για το γερμανικό αεροσκάφος Arado Ar 196 A3 με τα πλευρικά διακριτικά D1+EH και τον αριθμό παραγωγής (Werknummer) 0185, το οποίο ανήκε στην1η Σμηναρχία της 126ης Αναγνωριστικής Πτέρυγας της Luftwaffe(1./Aufklärungsgruppe 126) με βάση της τον Σκαραμαγκά. Σύμφωνα με τις καταχωρήσεις απωλειών του Quartiermeister VI, το αεροσκάφος, με πιλότο τον Unteroffizier Fritz Schaar και ασυρματιστήτον Unteroffizier Herbert Schneider, καταρρίφθηκε, μετά από αερομαχία με συμμαχικά Beaufighter, τη 17η Σεπτεμβρίου 1943. Οι γερμανικές αρχειακές πηγές αναφέρουν ως τόπο κατάρριψης έξι χιλιόμετρα βορειοανατολικά της νήσου Ίου. Αναφέρουν επίσης ότι το αεροσκάφος δεν απωλέσθηκε αλλά κατάφερε να πραγματοποιήσει προσθαλάσσωση, χωρίς ανθρώπινες απώλειες, πλησίον του συνοδευτικού πλοίου νηοπομπής UJ 2104,το οποίο εν συνεχεία ρυμούλκησε το αεροσκάφος.
Σύμφωνα με τις γερμανικές πηγές το συγκεκριμένο Arado, μαζί με ένα ακόμα αεροσκάφος ιδίου τύπου, είχε απογειωθεί από τον Σκαραμαγκά έχοντας ως αποστολή να συνοδεύσει μια γερμανική νηοπομπή, αποτελούμενη από τα ατμόπλοια PLUTO και PAULA, συνοδευόμενα από το ανθυποβρυχιακό UJ-2104 (πρώην βρετανικό φαλαινοθηρικό DARVIK), η οποία ξεκίνησε από τον Πειραιά, έχονταςως τελικό προορισμό τη Ρόδο, μεταφέροντας στρατεύματα και εφόδια, όταν δέχτηκε επίθεση από βρετανικά αεροσκάφη.
Σύμφωνα με τις βρετανικές αρχειακές πηγές, υπεύθυνο για την κατάρριψη του συγκεκριμένου Arado Ar 196 υπήρξε ένα από τα τέσσερα συμμαχικά αεροσκάφη, τύπου Beaufighter, του 252 Squadronτης Royal Air Force, τα οποία είχαν απογειωθεί από τη Λεμεσό της Κύπρου για την πραγματοποίηση επιθετικών επιχειρήσεων στο Αιγαίο. Το Beaufighterμε τα διακριτικά JM250, και με κυβερνήτη τον KeithA. Faulknerκαι πλοηγό τον Geoff Goodes, ήταν εκείνο το οποίο κατάφερε να θέσει εκτός μάχης το γερμανικό AradoAr 196, με εύστοχες ριπές των πυροβόλων του, αναγκάζοντας το σε προσθαλάσσωση.

Σύμφωνα με το Ημερολόγιο Επιχειρήσεων του 252 Squadron RAF της 17ης Σεπτεμβρίου 1943:

«Τέσσερα αεροσκάφη απογειώθηκαν από τη Λάρνακα κατά την ώρα 12.35 για να πραγματοποιήσουν επιθέσεις εναντίον θαλασσίων στόχων. Στη θέση 36° 49´ Βόρειο / 25° 38´ Ανατολικό, εντοπίστηκε μια νηοπομπή, με ένα αντιτορπιλικό [πρόκειται για το ανθυποβρυχιακό UJ-2104] να προπορεύεται και δυο εμπορικά πλοία [πρόκειται για τα PLUTO και PAULA] να πλέουν σε γραμμή. Το μεγαλύτερο εμπορικό πλοίο ήταν τύπου Island, χωρητικότητας 5.000 τόνων, και το άλλο ήταν ένα μικρό παράκτιο φορτηγό πλοίο χωρητικότητας 1.500 τόνων. Δύο Arado 196 περιπολούσαν γύρω από τα πλοία σε ύψος 1.000 ποδών. Το αεροσκάφος (JM250) ανέβηκε για να επιτεθεί στη συνοδεία αεροπορικής προστασίας και πραγματοποίησε κατά μέτωπον επίθεση εναντίον ενός Arado 196. Παρατηρήθηκαν πλήγματα από τα πυροβόλα σε όλο το μήκος της ατράκτου. Το εχθρικό αεροσκάφος έκανε απότομη βουτιά και θεάθηκε, εν συνεχεία, δίπλα στο αντιτορπιλικό [βλ. UJ-2104], ενώ ένας από τους επιβαίνοντες εθεάθη να βγαίνει από το αεροσκάφος. Το αντιτορπιλικό στράφηκε κατά 90° καθώς πλησίαζαν τα δικά μας αεροσκάφη, προκειμένου να μπορέσει να χρησιμοποιήσει όλο τον οπλισμό του. Το αεροσκάφος (JM250) πολυβόλησε το παράκτιο φορτηγό πλοίο και το αντιτορπιλικό, από την πλώρη μέχρι την πρύμνη, προκαλώντας πλήγματα από τα πυροβόλα του σε όλο το μήκος και των δύο πλοίων. Το αεροσκάφος μας χτυπήθηκε από ισχυρά αντιαεροπορικά πυρά και ο δεξιός κινητήρας τέθηκε εκτός λειτουργίας. Απορρίφθηκαν και οι δύο βόμβες, ενώ ο πλοηγός πέταξε στη θάλασσα τα υπόλοιπα πυρομαχικά των πυροβόλων, το V.G.O. και τη φορητή S.4 [κάμερα] (αφού πρώτα αφαιρέθηκε ο γεμιστήρας της με το φιλμ). Το αεροσκάφος επέστρεψε με ασφάλεια στη βάση του, πετώντας με έναν μόνο κινητήρα.»

Σύμφωνα με το Πολεμικό Ημερολόγιο του γερμανικού Ναυαρχείου Αιγαίου (KTB Admiral Ägäis) το Arado 196 ρυμουλκήθηκε για ένα διάστημα από το UJ-2104, χωρίς όμως αποτέλεσμα καθώς λόγω της συνεχούς ροής υδάτων βυθίστηκε στα βορειοανατολικά της Ίου. Την επόμενη ημέρα η νηοπομπή εντοπίστηκε από τα HMS FAULKNOR, HMS ECLIPSE και το ελληνικό αντιτορπιλικό ΒΑΣΙΛΙΣΣΑ ΟΛΓΑ πλησίον της νήσου Αστυπάλαιας. Τα δυο φορτηγά ατμόπλοια βυθίστηκαν με μεγάλες ανθρώπινες απώλειες και το UJ-2104 αναγκάστηκε σε προσάραξη. Σύμφωνα με μετέπειτα μαρτυρίες οι δυο επιβαίνοντες στο Arado 196,με τα πλευρικά διακριτικά D1+EH και τον αριθμό παραγωγής (Werknummer) 0185, συγκαταλέγονται ανάμεσα στις απώλειες. Το γεγονός ότι πρόκειται για το μοναδικό Arado 196 που απωλέσθηκε στη θαλάσσια περιοχή βόρεια της νήσου Ίου, συμβάλει καθοριστικά στην ταυτοποίηση του αεροσκάφους ως εκείνο με τον αριθμό παραγωγής 0185.

Η εύρεση

Ο ερευνητής Μανώλης Μπαρδάνης περιγράφει σε λεπτομερές άρθρο του, το 2009, την εύρεση του συγκεκριμένου Arado 196, το έτος 1982, 39 χρόνια μετά την απώλεια του:

«Το αλιευτικό σκάφος ΡΟΒΙΝΣΩΝ, Νηολογίου Πειραιώς 1377, με καπετάνιο τον Σαράντη Οικονόμου (απεβίωσε το 2003) από τη Νάξο, κατά τον Οκτώβρη του 1982, ψάρευε με τράτα, βόρειο-βορειοανατολικά της Ίου, προς Ηρακλειά, σε βάθος περίπου 50 οργιές (91 μέτρα) και σε στίγμα κατά προσέγγιση 36° 49´Βόρειο, 25° 22´Ανατολικό. Εκείνη την ημέρα στο δίχτυ της τράτας είχε μιά απρόβλεπτη «ψαριά», ένα απροσδόκητο εύρημα, το γερμανικό υδροπλάνο. Προκειμένου να το ξεμπλέξουν από τα δίχτυα αλλά και για να αποφύγουν να το «ξαναψαρέψουν» αποφάσισαν να το απορρίψουν στον κοντινότερο απάνεμο ορμίσκο, στον όρμο Αλιμιά της Ηρακλειάς.Όταν έφτασαν εκεί συνάντησαν το αλιευτικό ΑΓΙΟΣ ΝΕΚΤΑΡΙΟΣ, Νηολογίου Νάξου 123, του Νικήτα Σορώκου, που τους βοήθησε να ξεμπλέξουν από τα δίχτυα της τράτας το υδροπλάνο. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες των παρισταμένων δεν υπήρχαν κόκκαλα, προσωπικά αντικείμενα ή άλλες ενδείξεις ανθρώπινης απώλειας στο εσωτερικό των χειριστηρίων.»

Το ναυάγιο

Το ναυάγιο του γερμανικού αεροσκάφους Arado Ar 196 βρίσκεται μέχρι σήμερα στο βάθος των 11 μέτρων. Αν και το 1982, αμέσως μετά την εγκατάλειψη του στον κόλπο Αλιμιά, διατηρούσε ακόμη τον οπλισμό του, τα όργανα του, και γενικά βρισκόταν σε σχετικά καλή κατάσταση, λόγω του μικρού βάθους και της εύκολης πρόσβασης σε αυτό λεηλατήθηκε ακατάπαυστα,έτσι ώστε σήμερα να έχει παραμείνει στον βυθό μόνο ο σκελετός της ατράκτου με τον κινητήρα και κάποια ελάχιστα κομμάτια από το δείχτη της τράτας. Όπως έγινε γνωστό τα πολυβόλα, η έλικα, το πηδάλιο, τα όργανα, καθώς και άλλα αντικείμενα του ναυαγίου, αφαιρέθηκαν και βρίσκονται σήμερα σε προσωπικές συλλογές. Όπως και να έχει, ακόμα και στην κατάσταση που βρίσκεται σήμερα, το Arado 196 της Ηρακλειάς εξακολουθεί να αποτελεί έναν σημαντικό μάρτυρα των πολεμικών γεγονότων που έλαβαν χώρα στο Αιγαίο το φθινόπωρο του 1943, μετά την συνθηκολόγηση της Ιταλίας, κατά την προσπάθεια ελέγχου του από τις δυο σφοδρά συγκρουόμενες δυνάμεις, τη Wehrmachtκαι τους Συμμάχους.

ΔημήτρηςΓκαλών

Πηγές

Kriegstagebuch der 21. UJ-Flottille
Kriegstagebuch des kommandierenden Admiralägäis
General Quartiermeister 6., Abteilung Flugzeugunfälle und Verluste bei den fliegenden Verbänden 01.09.1939-31.12.1943
Operations Record Book No 252 Squadron RAF, AIR27/1508
Goss, Chris: Combat over the Mediterannean, Frontline Books, 2017
Tesapsides, Byron: Die deutsche Luftwaffe in Griechenland im II. Weltkrieg 1941-1945, Thessaloniki 2011
Μπαρδάνης, Μανώλης: Arado Ar 196 A-3 / Νήσος Ηρακλειά – Κυκλάδες, 2009